AI กับการตรวจสอบบัญชี เปลี่ยนอะไร และบริษัทจำกัดต้องเตรียมอะไรบ้าง

AI กับการตรวจสอบบัญชี เกี่ยวกันอย่างไร?

AI เข้ามาเกี่ยวกับงานสอบบัญชีได้ 2 ด้าน คือฝั่งกิจการที่ถูกตรวจ และฝั่งสำนักงานสอบบัญชี สมาคมผู้สอบบัญชีรับอนุญาตแห่งสหรัฐอเมริกา (AICPA) ใช้การแบ่งแบบนี้ในคู่มือปฏิบัติ (practice aid) ที่ออกเมื่อ 13 ต.ค. 2569

• ส่วนที่ 1 ว่าด้วยกรณีที่กิจการใช้ AI ในการรายงานทางการเงินหรือในระบบการควบคุม และผลที่มีต่อการตรวจสอบงบการเงิน
• ส่วนที่ 2 ว่าด้วยกรณีที่สำนักงานสอบบัญชีใช้เครื่องมือ AI ระหว่างทำงานตรวจสอบ

AICPA ระบุว่าจะเพิ่มเนื้อหาในส่วนที่ 1 ภายหลัง ได้แก่ การประเมินความเสี่ยงจากการแสดงข้อมูลที่ขัดต่อข้อเท็จจริงอันเป็นสาระสำคัญ และการประเมินหลักฐานการสอบบัญชีเมื่อกิจการใช้ AI แปลว่าแนวทางเรื่องนี้ยังพัฒนาอยู่

ข้อควรรู้คือ AICPA เป็นองค์กรวิชาชีพของสหรัฐฯ คู่มือนี้จึงไม่ใช่ข้อบังคับในไทย ผู้สอบบัญชีในไทยปฏิบัติงานตามมาตรฐานการสอบบัญชี (TSA) ที่สภาวิชาชีพบัญชีประกาศใช้ แต่คู่มือนี้ช่วยให้เห็นว่าวิชาชีพกำลังมองความเสี่ยงจาก AI อย่างไร

ผู้สอบบัญชีใช้ AI แล้ว ความเห็นในรายงานยังเชื่อถือได้ไหม?

เชื่อถือได้ตามหลักเดิม เพราะผู้สอบบัญชียังต้องรับผิดชอบต่องานตรวจสอบและความเห็นของผู้สอบบัญชีเต็มที่ ไม่ว่าจะใช้ AI ช่วยหรือไม่ AICPA ระบุชัดว่าผู้สอบบัญชียังต้องรับผิดชอบการกำกับดูแลงาน การสอบทาน และข้อสรุปจากการตรวจสอบ

ส่วนที่ 2 ของคู่มือ AICPA วางแนวทางให้สำนักงานสอบบัญชีไว้ดังนี้

• มีนโยบายและวิธีปฏิบัติด้านการบริหารคุณภาพที่ครอบคลุมเครื่องมือ AI
• พิจารณาความรู้ความสามารถของทีมงานที่ใช้เครื่องมือ AI
• วางแผนล่วงหน้าว่าจะใช้ AI ทำอะไรในงานแต่ละงาน
• หุ้นส่วนผู้รับผิดชอบงานต้องเข้าใจเครื่องมือที่ใช้ ดูแลให้เครื่องมือได้รับอนุมัติจากสำนักงาน และดูแลให้ทีมใช้อย่างถูกต้อง

ในไทย เรื่องการบริหารคุณภาพของงานสอบบัญชีอยู่ใน TSA 220 (ปรับปรุง) การบริหารคุณภาพการตรวจสอบงบการเงิน ซึ่งถือปฏิบัติกับรอบบัญชีที่เริ่มในหรือหลัง 15 ธ.ค. 2566

ตัวอย่างจากสำนักงานขนาดใหญ่ในสหรัฐฯ

CFO Dive รายงานเมื่อ 7 ต.ค. 2569 ว่าผู้สอบบัญชีของ PwC สหรัฐฯ เริ่มใช้เครื่องมือ generative AI ที่สำนักงานพัฒนาเองมาประมาณ 1 ปี สำหรับงานสอบบัญชีสิ้นปี 2569 มีเครื่องมือที่ใช้ AI อ่านและสอบทานเอกสารประกอบแล้วแจ้งเตือนข้อมูลที่ขาด เครื่องมือวิเคราะห์การสื่อสารกับคณะกรรมการตรวจสอบเพื่อหยิบประเด็นที่ต้องจัดการก่อน และผู้ช่วยบันทึกกระบวนการธุรกิจ

ผู้บริหารของ PwC ให้ความเห็นไว้ 2 ข้อ

• รายงานผู้สอบบัญชียังเหมือนเดิม เพราะยังอยู่ภายใต้กฎระเบียบและมาตรฐานวิชาชีพ
• เวลาที่ประหยัดได้ยังไม่มาก เป็นการเปลี่ยนทีละน้อย และคาดว่าจะเห็นผลมากขึ้นในปีต่อๆ ไป

ตัวอย่างนี้เป็นของสำนักงานขนาดใหญ่ในสหรัฐฯ ไม่ได้แปลว่าสำนักงานสอบบัญชีในไทยใช้เครื่องมือแบบเดียวกัน

บริษัทจำกัดในไทยควรเตรียมอะไรก่อนตรวจสอบบัญชี?

ให้เตรียมข้อมูลที่ช่วยให้ผู้สอบบัญชีเข้าใจและตรวจย้อนกลับได้ว่าตัวเลขในงบการเงินมาจากไหน ไม่ว่าตัวเลขนั้นจะผ่าน AI หรือไม่ รายการต่อไปนี้เป็นแนวทางทั่วไปที่สรุปจากหลักการข้างต้น ไม่ใช่ข้อกำหนดตามกฎหมาย

• ทำรายการว่าใช้ AI ที่ไหนบ้าง เช่น อ่านใบแจ้งหนี้ บันทึกบัญชีอัตโนมัติ กระทบยอด หรือช่วยคำนวณประมาณการ แล้วแจ้งผู้สอบบัญชีตั้งแต่ช่วงวางแผนงาน
• ระบุแหล่งข้อมูลที่ AI ใช้ ข้อมูลมาจากระบบใด ใครเป็นคนป้อนหรือดึงข้อมูล และตรวจความครบถ้วนอย่างไร
• ระบุคนสอบทานผลลัพธ์ มีใครตรวจผลงานของ AI ก่อนลงบัญชีหรือก่อนใช้ในงบการเงิน และเก็บร่องรอยการสอบทานไว้
• เก็บเอกสารต้นทาง ใบกำกับภาษี สัญญา ใบเสร็จ และรายงานจากระบบ ต้องเก็บไว้ให้ผู้สอบบัญชีตรวจย้อนกลับได้ ไม่ใช่เก็บเฉพาะผลสรุปจาก AI
• เตรียมคำอธิบายเมื่อผลลัพธ์ผิดปกติ ถ้า AI ให้ตัวเลขที่ต่างจากที่คาด บริษัทแก้ไขอย่างไร ใครอนุมัติ
• บันทึกการเปลี่ยนแปลงระบบ ถ้าเปลี่ยนเครื่องมือ AI หรือปรับการตั้งค่าระหว่างปี ให้บันทึกวันที่และเหตุผลไว้

การมีข้อมูลเหล่านี้ไม่ได้รับประกันผลการตรวจ แต่ช่วยให้ผู้สอบบัญชีประเมินความเสี่ยงและหาหลักฐานได้ตรงจุดขึ้น ระยะเวลาและขอบเขตงานยังขึ้นกับความพร้อมของเอกสารและขนาดกิจการ

แหล่งอ้างอิง

• สภาวิชาชีพบัญชี, มาตรฐานการสอบบัญชี (TSA) ทั้งชุด: https://acpro-std.tfac.or.th/standard/56/มาตรฐานการสอบบัญชี-TSA
• สภาวิชาชีพบัญชี, มาตรฐานการสอบบัญชี รหัส 315 (ปรับปรุง 2564) และ รหัส 220 (ปรับปรุง) (หน้ามาตรฐานการสอบบัญชีปี 2564): https://acpro-std.tfac.or.th/standard/75/Thai-Standards-on-Auditing-Year-2021
• สภาวิชาชีพบัญชี, มาตรฐานการสอบบัญชี รหัส 315 (ปรับปรุง 2564) ไฟล์ PDF: https://eservice.tfac.or.th/get_file/index.php?file=2568_TSA315%28Revised2564%29.pdf
• สภาวิชาชีพบัญชี, มาตรฐานการสอบบัญชี รหัส 500 หลักฐานการสอบบัญชี: https://eservice.tfac.or.th/get_file/index.php?file=2569_TSA500.pdf
• AICPA & CIMA, AICPA Releases Guidance to Help Auditors Address the Use of AI in Financial Reporting and Auditing (13 ต.ค. 2569): https://www.aicpa-cima.com/news/article/aicpa-releases-guidance-to-help-auditors-address-the-use-of-ai-in-financial-reporting-and-auditing
• AICPA & CIMA, Explore new AICPA guidance on AI and the financial statement audit (หน้าคู่มือ ดาวน์โหลดได้เฉพาะสมาชิก): https://www.aicpa-cima.com/resources/article/explore-new-aicpa-guidance-on-artificial-intelligence-ai-and-the-financial-statement-audit
• Center for Audit Quality (CAQ), 2026 Spring Audit Partner Pulse Survey (ข่าวประชาสัมพันธ์ 15 ก.ค. 2569): https://www.thecaq.org/news/audit-partners-see-companies-moving-forward-with-greater-intent-as-evolving-risks-reshape-strategy-caq-survey-finds